📑 فهرست مطالب
وقتی طلای کهنه می‌فروشید، طلای آبشده می‌خرید یا به عیار یه تیکه شک دارید، جواب نهایی رو آزمایشگاه میده. ولی همه‌ی آزمایش‌ها یکی نیستن: یه دستگاه چند ثانیه‌ای سطح طلا رو می‌خونه، یه روش دیگه یه تیکه‌ی کوچیک از طلا رو ذوب می‌کنه و دقیق‌ترین عدد رو میده. این راهنما توضیح میده هر روش چی رو اندازه می‌گیره، چقدر دقیقه و جواب آزمایش رو چطور بخونید.
چرا عیار این‌قدر مهمه؟
قیمت طلا مستقیم به عیارش وابسته‌ست. طلای ۱۸ عیار یعنی ۷۵۰ قسمت از هزار قسمتش طلای خالصه. اگه عیار واقعی یه تیکه ۷۴۰ باشه نه ۷۵۰، یعنی حدود ۱٫۳ درصد طلای کمتری داره. روی یه سرویس ۵۰ گرمی، همین اختلاف کوچیک می‌تونه به اندازه‌ی قیمت نیم گرم طلا باشه.
| عیار به هزار | عیار به قیراط | طلای خالص در ۱۰ گرم |
|---|---|---|
| ۹۹۹٫۹ | ۲۴ | ۹٫۹۹۹ گرم |
| ۹۰۰ (سکه) | ۲۱٫۶ | ۹ گرم |
| ۷۵۰ | ۱۸ | ۷٫۵ گرم |
| ۷۴۰ | حدود ۱۷٫۸ | ۷٫۴ گرم |
| ۷۰۵ (پایه‌ی مظنه) | حدود ۱۶٫۹ | ۷٫۰۵ گرم |
| ۵۸۵ | ۱۴ | ۵٫۸۵ گرم |
برای تبدیل عیارها به هم می‌تونید از ابزار تبدیل عیار استفاده کنید.
سه روش اصلی عیارسنجی
۱. دستگاه XRF (فلورسانس اشعه‌ی ایکس)
رایج‌ترین روش در بازار ایرانه. طلا زیر دستگاه قرار می‌گیره، اشعه‌ی ایکس به سطحش می‌تابه و دستگاه از روی پرتویی که برمی‌گرده، درصد هر فلز رو حساب می‌کنه: طلا، نقره، مس، روی، نیکل، پالادیوم و…
- مزیت: چند ثانیه طول می‌کشه، به طلا آسیبی نمی‌زنه و ارزونه.
- محدودیت اصلی: فقط سطح رو می‌خونه (چند میکرون اول). اگه یه تیکه آبکاری یا روکش طلا داشته باشه، یا داخلش چیز دیگه‌ای باشه، XRF ممکنه عدد خوبی نشون بده که با واقعیت فرق داره.
- دقت: روی طلای یکدست و تمیز معمولاً خوبه، ولی روی سطح کثیف، لحیم‌دار، توخالی یا خیلی کوچیک خطا بیشتر میشه.
۲. روش بوته یا کوپلاسیون (Fire Assay)
قدیمی‌ترین و دقیق‌ترین روش. یه تیکه‌ی خیلی کوچیک از طلا جدا میشه، با سرب و نقره ذوب میشه، فلزهای غیرطلا جدا میشن و در آخر طلای خالص باقی‌مونده با ترازوی خیلی دقیق وزن میشه.
- مزیت: کل جنس رو اندازه می‌گیره، نه فقط سطح رو؛ برای همین مرجع اصلی تعیین عیار طلای آبشده و شمشه.
- محدودیت: مخرّبه (یه مقدار کم از طلا مصرف میشه)، وقت‌گیرتر و گرون‌تره.
- کاربرد: معاملات بزرگ طلای آبشده، اختلاف بین خریدار و فروشنده، و کنترل کیفیت کارگاه‌ها.
۳. سنگ محک و اسید
روش سنتی زرگرها: طلا رو روی یه سنگ سیاه مخصوص می‌کشن و روی ردش اسیدهای مختلف می‌ریزن. هر عیار در برابر یه اسید خاص رفتار متفاوتی داره.
- مزیت: سریع و بدون دستگاه.
- محدودیت: دقتش به تجربه‌ی فرد بستگی داره و عدد دقیق نمیده؛ فقط یه بازه رو نشون میده (مثلاً «حدود ۱۸»).
جدول مقایسه
| ویژگی | XRF | بوته (کوپلاسیون) | سنگ محک |
|---|---|---|---|
| زمان | چند ثانیه تا یک دقیقه | چند ساعت | چند دقیقه |
| آسیب به طلا | ندارد | مقدار کمی مصرف می‌شود | خراش جزئی |
| چی رو می‌سنجه | سطح | کل جنس | سطح |
| مناسب برای | زیورآلات، خرید و فروش روزمره | طلای آبشده، شمش، اختلاف | بررسی سریع |
| خطر خطا روی روکش | بالا | پایین | بالا |
طلای آبشده و «انگ» آزمایشگاه
در بازار ایران، طلای آبشده معمولاً با برگه یا «انگ» یه آزمایشگاه معامله میشه. روی برگه وزن، عیار و کد قطعه نوشته شده. خریدار به این برگه اعتماد می‌کنه و قیمت رو بر اساس مظنه و عیار ثبت‌شده حساب می‌کنه.
چند نکته:
- کد روی برگه باید با کد روی قطعه یکی باشه. برگه بدون قطعه یا قطعه بدون برگه ارزش اطمینان نداره.
- عیار روی برگه با سه رقم نوشته میشه (مثلاً ۷۴۰ یا ۷۵۰). هر رقم مهمه.
- اعتبار برگه به اعتبار آزمایشگاهش بستگی داره. اگه اسم آزمایشگاه رو نمی‌شناسید، قبل از معامله‌ی بزرگ تحقیق کنید.
- اگه بعد از مدتی دوباره قطعه رو آزمایش کنید و عدد کمی فرق کنه، تا حدی طبیعیه؛ ولی اختلاف زیاد یعنی یه جای کار ایراد داره.
برای اطلاعات بیشتر درباره‌ی خرید و فروش این نوع طلا راهنمای طلای آبشده رو ببینید.
کی لازمه طلا رو آزمایش کنید؟
- فروش مقدار زیاد طلای کهنه: اگه خریدار عیار رو کمتر از اونچه فکر می‌کنید اعلام کرد.
- طلای ارثی یا بدون فاکتور: وقتی نمی‌دونید چه عیاری داره.
- طلای خارجی: طلای ۲۱ یا ۲۲ عیار کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس یا ۱۴ عیار اروپایی.
- قبل از خرید طلای آبشده بدون برگه‌ی معتبر.
- طلای مشکوک به روکش یا توخالی: اینجا XRF به‌تنهایی کافی نیست.
- وزن دقیق رو جلوی خودتون ثبت کنید
- آزمایش XRF و دریافت برگه با درصد فلزها
- در صورت اختلاف یا مقدار زیاد، روش بوته
- محاسبه‌ی قیمت با عیار واقعی و نرخ روز
جواب آزمایش XRF رو چطور بخونیم؟
برگه‌ی XRF معمولاً درصد هر عنصر رو نشون میده. یه مثال:
| عنصر | درصد |
|---|---|
| طلا (Au) | ۷۵٫۱ |
| نقره (Ag) | ۱۲٫۴ |
| مس (Cu) | ۱۱٫۸ |
| روی (Zn) | ۰٫۷ |
- عدد طلا (Au) همون عیاره: ۷۵٫۱ درصد یعنی حدود ۷۵۱ از هزار.
- نقره و مس فلزهای اصلی آلیاژ طلای زردن. نسبتشون رنگ طلا رو تعیین می‌کنه.
- اگه نیکل (Ni) دیدید، احتمالاً طلای سفید با آلیاژ نیکله که برای بعضی‌ها حساسیت ایجاد می‌کنه.
- اگه عنصرهای عجیب مثل تنگستن (W) یا ایریدیوم (Ir) دیده شد یا جمع درصدها با واقعیت جور درنمی‌اومد، به آزمایش دقیق‌تر فکر کنید.
خطاهای رایج XRF
- سطح کثیف یا چرب: لایه‌ی چربی و کثیفی عدد رو جابه‌جا می‌کنه.
- محل لحیم: لحیم معمولاً عیار پایین‌تری داره؛ اگه دستگاه دقیقاً روی لحیم باشه، عدد کمتر میشه.
- قطعه‌ی خیلی کوچیک یا خمیده: اگه اشعه کامل روی طلا نیفته، دقت کم میشه.
- آبکاری رودیوم روی طلای سفید: لایه‌ی رودیوم ممکنه عدد رو تحت تأثیر بذاره.
- روکش ضخیم: خطرناک‌ترین حالت؛ سطح طلای خوب نشون داده میشه ولی داخلش چیز دیگه‌ست.
هزینه‌ی آزمایش
هزینه‌ی XRF معمولاً کمه و برای یه قطعه‌ی معمولی در مقایسه با ارزش طلا ناچیزه. روش بوته گرون‌تره چون وقت و مواد بیشتری می‌خواد و یه مقدار کم از طلا هم مصرف میشه. قیمت دقیق رو از خود آزمایشگاه بپرسید؛ در شهرهای مختلف فرق داره.
نکته‌هایی برای اینکه سرتون کلاه نره
- آزمایش رو جلوی چشم خودتون انجام بدید و برگه رو بگیرید.
- وزن رو قبل و بعد از آزمایش چک کنید، مخصوصاً در روش بوته.
- عیار ۷۵۰ رو با «۱۸ عیار بازاری» قاطی نکنید؛ عدد آزمایش ملاکه.
- اگه دو آزمایشگاه جواب خیلی متفاوت دادن، آزمایش سوم یا روش بوته رو انتخاب کنید.
- برای فهم بهتر فاکتور و کسرها راهنمای خواندن فاکتور طلا رو ببینید.
سؤالات متداول
دستگاه XRF طلای تقلبی رو تشخیص میده؟
طلای بدل کامل رو بله، چون سطحش طلا نداره یا خیلی کم داره. ولی طلای روکش‌دار ضخیم یا قطعه‌ای که داخلش فلز دیگه‌ای جاسازی شده ممکنه با XRF تشخیص داده نشه؛ برای این موارد روش بوته مطمئن‌تره.
آیا آزمایش XRF به طلا آسیب میزنه؟
نه. XRF روش غیرمخربه و هیچ چیزی از طلا کم نمیکنه.
روش بوته چقدر از طلا رو مصرف می‌کنه؟
یه مقدار خیلی کم، معمولاً کسری از گرم. برای طلای آبشده و شمش این هزینه در برابر اطمینانی که میده ارزش داره.
چرا عیار طلای من در دو آزمایشگاه فرق داره؟
اختلاف کم (مثلاً یکی دو واحد در هزار) طبیعیه و به دستگاه، کالیبراسیون و محل اندازه‌گیری بستگی داره. اختلاف زیاد معمولاً یعنی سطح قطعه با داخلش فرق داره یا یکی از دستگاه‌ها مشکل داره.
سنگ محک دقیقه؟
برای تشخیص سریع اینکه یه تیکه طلای واقعیه یا نه و عیارش تقریباً چنده، بله. ولی عدد دقیق مثل ۷۴۰ یا ۷۵۰ رو نمیده.
